پدر تاریخ معاصر افغانستان

هدف از تا لیف فیضی از فیوضات از سوی ملا فیض محمد کاتب توجه به مسایل بسیار مهم کشورداری واخلاق وعادات ودانایی و سیاست و کفایت زمامدارای مملکت می باشد و هم بدینگونه ضعف سیاست و پیمان شکنی و کار های نا صواب ان. واوازاین طریق یعنی با توجه به کردار و دانایی و ضعف سیاست زما مداران کشور علل عروج وسقوط نظامهای مسلط فیو دالی بر این سر زمین را به وضاحت بیان داشته است.این کار ملا فیض محمد کاتب. درست با کار ولتر تحت عنوان( نظری به طبایع و اخلاق و اداب و رو حیات اقوام ووقایع عمده تاریخ از عهد شارلمانی تا زمان لویی سیزدهم) قابل مقایسه می باشد.

در این اثر ملا فیض محمد کاتب به همان امری به تاریخنگاری دست یافته است که ابن خلدون آنرا اجتهاد علمی نا میده و به معنای باطنی تاریخ که عبارت از تحلیل عقلی و نظری در باره منشا ها و علتها باشد مر بوط دانسته است...

ارزش اسناد ارشیفی فیض محمد کاتب، در تد وین تاریخ نوین افغانستان.  مقاله دیگری از جلال الدین صدیقی را نیز در ادمه مطلب بخوانید

  شاید اغلب خوانندگان،کتاب سراج التواریخ را که در دو جلد محتوای وقایع افغانستان،از اعلیحضرت احمد شاه تا اواخرامیرعبد الرحمن خان،به امیر حبیب الله خان از طرف ملا فیض محمد مرحوم هزاره،در کابل به سال سیزده سی هجری ق نوشته شده،دیده و خوانده اند... ولی مولف سراج التواریخ قبل از تحریر این کتاب، هشت سال پیشتر به همان اسلوب و رویه کلاسیکی تاریخ نویسی که دارد،کتابی را بنام (تحفةالحبیب) نوشته بود که اینک جلد دوم آن به خط خودش نزد نگارنده موجود است... که برای مدققین تاریخ نهایت غنیمت وسخت پسندیده است.

نژادنامه افغان

کاتب مردی بود آزادیخواه و آگاه به مسایل سیاسی و آگاه از اوضاع جهان . او بود که در لوی جرگه پغمان  از آزادی عقیده و مذهب دفاع کرده و خواستار به رسمیت شناختن مذهب تشیع گردید.و استدلال می کند که اگر تشیع رسمیت یابد به نفع کشور و به مثابه ختم اختلافات و نزاعهای بی حاصل مذهبی است.و حتی شخص امان الله  نظر ملاّ را تأید می کند ، اما عده ای از متعصبین، سخت به مخالفت بر می خیزد و جربحث بالا می گیرد، تا کار به جای می کشد که امان الله خان مجبور می شود که ملاّ فیض را موقتاً در پغمان زندانی کند و شبانه او را به غزنی می فرستد تا تشنج فرو  بنشیند.

وبسایت هرات

کــاتب فاضل ، ادیب ، شخصیت روشنفکر و از جمله مشروطه خواهان اول بود که مدتی را در زندان ( شیرپور ) کابل به جرم روشنفکری و روشن نگری گذشتانده بود ، اما به اثر شناختی که حبیب الله خـان از زمان شهزادگی باوی داشت از حبس رها گردید .

کــاتب یکی از فرزندان قشر عامه و زحمتکش افغانستان و از فقیر ترین مردم ا ین سرزمین بود که به دربار راه یافت و علت آنهم لیاقت ، فهم ، دانـــــــای و ا خلاق و ا ز همه مهمتر وقوف به رموز نویسندگی و نگارندگی و تجربــــــــه علمی اش بود که کمتر کسی د ر آن وقت دارای چنین خلا قیت بود .

پژوهش  کاتب در زمینه تاریخ افغانستان، یکی از موثق ترین و معتبر ترین، تصویر از حوادث و رخدادهای بی رحم این سرزمین است که کسی به دقت و صداقت او به آن نپرداخته است . ویژه گیهای که کاتب را ازسایر حوادت نگاران افغانستان، متفاوت و ممتاز می نماید، نخست تسلط کاتب بر علوم متداول روز است و  فراتر از ان ، دست رسی کاتب به اسناد محرمانه دولتی است که حاکمیت در اختیار او قرار داده بود. جلد سوم سراج التواریخ که عمدتا به زمام داری امیرعبدالرحمن و کشتار بخشی و سیعی از مردم افغانستان به دستور ان امیر، می پردازد،  یکی از خونین ترین و سیاه ترین ادورا تاریخ استبداد را به تصویر می کشد. دقت در این برهه از تاریخ افغانستان که مصیبت های سنگین با امکانات دین و دولت بر مردم این سرزمین تحمیل گردید، به بیساری از سوالات امروز پاسخ میدهد. کاتب توانسته است که حوادث این برهه ء از تاریخ افغانستان را، از بستر حاکمیت،  و با ظرافت سنجی های بی بدیل به نگارش در آورد. از همین رو است که  این اثر یکی  مهم ترین سند تاریخی  ومعتبر ترین منبع  برای  پژوهشگران تاریخ  افغانستان  است.

  پو هاند میر حسین شاه

نکته قابل تو جه در باره سراج التواریخ این است که مولف هم در مقدمه و هم مو ارد مختلف و در خو رتو ضیح به توضیح پر داخته و موارد اختلاف را به مو لف اصلی حو اله داده است. درست نظیر انچه که امروز در زیر نویسی معمول است. و درصفحه سو م جلد اول سراج التواریخ بیان مو لف را در تو ضیح مأ خذ به این عبا رات می یا بیم ( نخست جهت رفع اشتباه ابنای زمان کتب تاریخی که در کار بو دند و به سو ی بیان وا قعات افغانستان راه می پیمودند.

  از پوهنتون دهلی هندو ستان: پروفیسور میر حسین عابدی   

یکی از شخصیتهای برحسته افغانستان که صدو سی سال پیش چشم به جهان گشود ملا فیض محمد کاتب می باشند. اگر چه اثار بی شمار چاپی و خطی وی مورد استفاده دانشمندان است، اما شاهکار ایشان سراج التواریخ شمرده خواهد شد. که در سال 1331 هجری قمری در مطبعه دو لتی دار السلطنت کابل چاپ و انتشار یافته است. کاتب علا وه بر عربی و دری و پشتو به هند رسید. در زبانهای انگلیسی و اردو هم دسترسی پیدا کرد و در نتیجه بصیرت وی دامنه دار گردید. تألیف وی حاوی مطالبی است که از احاطه دیگران خارج است تأ لیف نام برده اثر دقیق و عمیق مو لف می باشد و باید در ردیف اثار بزرگ تاریخی جا یابد.

 خالق بقایی پامیر زاد

در آسمان تاريخ معاصر کشور ما ، نام ملا فيض محمد هزاره در جملهً نوابغ نامی چون ستارهً تابناکی ميدرخشد. اجازه بدهيد بصورت خيلی گذرا به معرفی اين شخصيت استثنايی بپردازم تا دين او را بحيث امانت داران تاريخ و فرهنگ کشور ولو در مقياس خيلی کوچک ادا کرده باشيم. زيرا او حق مادر وطن را با نوشته های شجاعانه و روشنگرانه اش طی دوره های فتور و اختناق سرزمين ما به نيکويی ادا کرده است.

«کاتب» داسې يو علمی شخصيت دی چی نشو کولای دی دافغانستان په ايکي يوه قوم يا يوه سيمه او منطقه پورې مربوط وګنو، بلکه دی په ټولو افغانانو پورې او په ګرد افغانستان پورې اړه لری.

پوهاند رسول رهین

واقعيت اينست که در طول تاريخ نگاری افغانستان اولين کسيکه دست به نوشتن تاريخ واقعی افغانستان زده جناب مرحوم و مغفور فيض محمد کاتب هزاره بود. اين مورخ شهير افغانستان هرچند توظيف به نوشتن تاريخ سفارشی افغانستان شده بود ولی در لای جملات و عبارات توصيفی توانست مسئوليت تاريخ نگاری خود را ايفا کرده حوادث و رويداد های واقعی جامعه را نيز در لای کلمات بياورد. تاريخ اين مورخ شهير بيشتر در اطراف زندگی مردم ، واقعه ها و پيش آمد های نا بهنگام دربار بشيوهً ماهرانه تاريخ نگاری دور می زند. هرچند اين مورخ از گزند دربار بکلی ايمن نماند ولی وظيفه خود را در نگارش وقايع دوره های تاريخی افغانستان مجدانه انجام داد.

سيمينار علمي و پژوهشي پيرامون شخصيت و آثار مورخ شهير کشور فيض محمد کاتب به ابتکار وزارت اطلاعات، فرهنگ و توريزم امروز در مرکز بين المللي مطبوعات داير گرديد.
به گزارش باختر, در آغاز اين سيمينار داکتر سيد مخدوم رهين وزير اطلاعات، فرهنگ و توريزم پيام حامدکرزي رئيس جمهور را قرائت نمود.

 انجمن فرهنگ  و هنر افغانستان  مقيم لندن به تاريخ ٢٤ اگست سال جاری برای اولين بار در خارج از افغانستان محفل با شکوهی را در تالار مرکز اسماعيله به مناسبت هفتادو پنجمين سالروز وفات  فيض محمد کاتب مورخ نستوه و برجستهء كشور برگذار نمود.

 محمد ابراهيم ارغوان          

  جای نهایت خوشی ومسرت است که برای نخستین باز هزاران فرسنگ دور از وطن مألوف و دلبند ما افغانستان هفتاد و پنجمین یادوارة شهادت میرزا فیض  محمدهزاره متخلص به کاتب مورخ نامدار و شخصیت برجستة ملی افغانستان در قرن بیستم را در غربت کده بریتانیا به همت فرزندان برومند و صاحب اندیشه هموطنان شریف افغان مان برگزارنماییم.