وزارت تحصیلات عالی: آثار فیض محمد کاتب جزو نصاب تحصیلی پوهنتون ها شود.

اين مطلب جزء قطعنامه اى است  که در  سيمينار دو روزه ( آشنايى با ملافيص محمد کاتب پدر تاريخ معاصر افغانستان ) که روزقبل درپوهنتون تعليم وتربيه کابل آغاز و امروز٩سرطان خاتمه يافت ،   صادر گرديد. اين سيمينار  از جانب وزارت تحصيلات عالى ، شوراى فرهنگى پوهنتون تعليم وتربيه  کابل ، اکاد مى علوم افغانستان  و پوهنتون خصوصى کاتب در کابل  به مناسبت  هشتادمين سالروز وفات  کاتب به اشتراک  حدوديکصد تن از  استادان پوهنتون هاى کابل ، اعضاى اکادمى علوم و شوراى ملى کشور تدوير يافته بود... ادامه مطلب

بی بی سی: خریداری نسخه خطی جلد چهارم سراج التواریخ افغانستان

فيض محمد کاتب « بيهقی ثا نی، مورخ شهير افغان »

نویسنده: لمراحسان

ازد يا ر ابر مرد سخن، شاعر و فيلسوف سترگ حضرت حکيم سنائی غزنوی ( رحمة الله عليه ) فرزا نه

مرد د يگری و درخا نوا دۀ سعيد محمد خان متولد ميشود که ويرا فيض محمد نا م گذ ا شتند ( ١٢٥٠ ش

١٨٧١ م ). ملا فيض محمد کاتب ا زسرد مدا ران فرهنگ سرزمين مان و از پيشگامان تا ريخ نويسی را ستين درسدۀ پسين » است. او از ميان چنا ن مردم فرود ست و ستمکشی برخا ست که شمار فرا وانی از تبا رش، سرهای شان را به کله منارهای امير خود کامه بخشيده بودند تا عطش سيری ناپذ ير اميرمستبد را در خونريزی و انتقا مجويی فرونشا نده با شند..

سه انیمشن و کلیپ قبلی را دراینجا ببینید.

مقاله، از استاد مایل هروی

این مطلب گفتنی است که نگارش خط نستعلیق ، از همه خطوط از نظر اینکه قلم به گو نه خاص و یا موازی خطوط هندسی دور می زند. مشکل تر است. فیض محمد کاتب با حو صله فراخ تری چندین کتاب را به خط نستعلیق خفی نو  شته است . این عمل کرد در واقع یک نهضت کتاب سازی و استنساخ کتاب بو ده که مایه و پایه های تاریخی داشته است ...

 Katib Author of Monumental History books

LUDWIG W. ADAMEC

 Faiz Muhammad, Katib. Member of Amir Abdul Rahman's secretariat and court secretary (kateb) under Amir Habibullah. He was member on the staff of the Seraj al-Akhbar Afghaniya and held positions in the ministries of education and foreign affairs. He is the author of a number of publications, including the three-volume Seraj-al Tawarikh (Torch of Histories), a valuable historical text in Dari. He was born in 1881, the son of Sayyid Muhammad Moghol, a Hazara, and studied Islamic science in India and Iran. In 1893 he entered the services of Sardar Habibullah, son of Amir Abdul Rahman, and began work on his monumental three-volume history.

 Kabul Under Siege

Dr.Robert McChesnay

Robert McChesnay has provided a useful and readable translation of Fayz Muhammad Katib's "Kitab--i Tazakkur-i Inqqilab (Memoirs of the Revolution) one of the only accounts of the Saqqaoist regime in Afghanistan to be written by an eyewitness observer of the events that took place in Kabul in 1929.... McChesnay has not only rendered a lucid translation of the Tazakkur, but ha has also succeeded in deciphering a myriad an Afghan personal and place names... He has scattered helpful commentaries and maps throughout "Kabul under Siege", and included glossary for those unfamiliar with various Persian and Pashto terms...an excellent and useful translation
--Harvard Middle East and Islamic Review

رابرت مک چسنی در کابل...

کاتب در غرب...

ملا فيض محمد کاتب هزاره از نوابغ و نوادر روزگار بود. او در زمان و مکان ناسزاوار چشم به جهان کشود. انگار پديده ای شاز و استثنايی بود که در شوره زار پرتاب شده بود. از همين سبب جان بيدارش را دو رنج جانکاه می آزرد يکی مزورع کردن شوره زار و ديگری دلبستگی به وطن مالوفش که او را در نمی يافت و قدرش را چنان که بايد نمی شناخت. بنابر آن در وطن خودش احساس غربت می کرد و درد تبعيد را تا مغز استخوانش حس می کرد...پس کاتب هم روانشناس، هم جامعه شناس و هم سياستگری ماهر بود ورنه ناممکن بود که به اصطلاح بگذارند از زير ريش سرکار اشتر را با پشتاره بگذراند!  و آن آثار انتقادی را قلمبند کند.

او پدر تاريخ نويسی مدرن افغانستان است و تاريخ نگاران مابعد از نوشته های او بهرهء فراوان برده اند...

Katib in seven decades of his eventful life fought for democracy and reforms; he used his affluent prose for documentation of a bloody history which cost him severe punishment in his life and a long ignorance after his peaceful rest. Writing the truth of history from inside the court of a brutal man who just finished killing sixty two percent of your people is an unimaginable risky play. Undoubted, his connotative fluent ancient prose survived him in that stormy ocean of blood. Katib was a brave and patient man who walled with words a surviving hut around him, and traveled with a monster emir on his kingdom ship in bloody ocean of nineteen century

...........

عوض نبی زاده

شورابا کمک فرزند کاتب موفق شد که مقبره ملافیض محمدکاتب هزاره را در بالا کوه چنداول درساحه بالا جوی کوه عاشقان و عارفان در یک زیر زمینی کنار جویچه منطقه دستیاب کند . که بعد از یافتن مقبره کاتب هزاره - رئیس – اعضای رهبری شورای مرکزی ملیت هزاره بشمول یکعده از شخصیتهای سیاسی- نظامی وفرهنکی مردم هزاره بصورت جمعی از مقبره   بازدید نمودند... قرارمعلوم تمام اسنادونقشه آبده تکمیل ومنتظر در یافت بودجه  جهت اعمار این آ بده  یادگاری   مرحوم کاتب هزاره بود  ولی  حسن شرق  صدر اعظم وقت در ماه سر طان سال -  1367- شمسی بااین پشنهاد  مخالفت  نمود که حتی شورای مرکزی ملیت هزار ه را  نیز لغو کرد ...

 درین مجلس با شکوه برایم خوش ایند است اگر تذکری از صحبت های افغانستان شناس شهیر شو روی پروفیسور ریسنر را پیرامون سفر او در افغانستان در سال1919 بدهم که درکیب هیات سیاسی رو سیه شوروی بعمل اورده بود. در میان کسانی که پرو فیسورریسنر در ان زمان با انها ملا قات داشت یکی فیض محمد کاتب هزاره بود. پروفیسور ریسنر پیرامون دانش عالی، اشنایی با زبانهای متعدد، تاریخ ،ادبیات ،فلسفه، نجوم و عقل تحلیلی فیض محمد هزاره و بر علا وه آن در مورد تواضع و شکسته نفسی او صحبتهای داشت.. در اتحاد شوروی اگاهند که فیض محمد کاتب هزاره شخصیت برجسته در بسیاری مسایل بود. او مصحح، معلم و قبل ازهمه مورخ برجسته به شمار می اید. اثار منحصر بفرد ونایاب تاریخی از خامه او تراوش نموده که عبارت اند از سراج التواریخ، تحفة الحبیب، تاریخ حکمای متقدمین، کتاب تذکرالانقلاب وغیره. برعلاوه ان درزمان کار در وزارت تعلیم وتربیه و لیسه حبیبیه، توسط ایشان بعضی از کتب درسی تصحیح و دوباره نویسی گردیده است...

ملا فیض محمد کاتب نویسنده پرکار، آگاه و متعهد و مورخ پر تلاش، امین و دقیق النظر بود. با آنکه در نوشته هایش از حقوق ضعيفا ن دفاع کرده است اما واقعیت از همه چیز بیشتربرای او مهم بوده و تاریخ را بی غرضانه می نوشته است. حتی از ثبت جزئیات وقایع تاریخی هم چشم پوشی نکرده است. از همین جاست که محققان و مورخان معاصر او را«بیهقی ثانی» لقب داده اند. پروفیسور« مریم هارونوا» می گوید: امروز هیچ مورخ افغانستان شناس بدون مراجعه به کتب ملافیض محمد کاتب هزاره نمی تواند اثر خود را یک اثر تحقیقی درباره افغانستان محسوب نماید.» ...کاتب يک فقهی صاحب نظر نیز بود. او اثری درباره « اتحاد نظر مجتهدین و فقرات شرعیه» نوشته بود. شاه امان الله به فتوای او نظام برده گی را درافغانستان لغوه کرد. چنانچه در اثر لغو نظام برده گی  در افغانستان بود که عده زیادی از اسرای مظلوم مردم هزاره، بدخشانی ها و نورستانی ها از برده گی نجات یافتند.

 بخش اول و دوم این مطلب تحقیقی را در ادامه مطلب بخوانید

فرهيختهء ميهن پرستى به نام فيض محمد كاتب از غزنه كه چون گل كوهى دل صخره را شگافت تا نامش را به عنوان مورخ قهار، مدرس متبحر، مبارز نستوه درج صفحات تأريخ كند و روزى در جدال با ارتجاع با چماق خشم از پادرآيد تا كه به اسطوره بپيوندد ...

كاتب جادهء يكطرفهء تأريخ نگارى را دو طرفه ساخت، به اين شرح كه در گذشته مورخ كشور ما بيشتر به مورخين غربى رجوع مى برده اما اگر يكى از اين مورخين براى دريافت اوضاع و احوال زمان عبدالرحمن خان و حبيب اله خان از حضور با صولت كاتب اغفال كند، كار ش مكمل نخواهد بود. همينطور هيچ كار مورخ غربى مكمل نيست كه اگر در نگارش تأريخ نزديك، سهم كاتب را نا ديده بنگرد...

لطیف ناظمی

ملا فيض محمد کاتب، از سردمداران فرهنگ سرزمين مان و از پيشگامان تاريخ نويسی راستين در سدهء پسين است.او از ميان چنان مردم فرودست و ستمکشی برخاست که شمار فراوانی از تبارش، سر های شان را به کله منار های امير خودکامه بخشيده بودند تا عطش سيری ناپذير امير مستبد را در خونريزی و انتقامجويی فرونشانده باشند...

اگـر نگـارنده^ء "دوزخيان روی زمـين" (Frantz Fanon: 1925 – 1961) و نويسنده^ء "ســـراج التواريخ" (فيض محمد کاتب: (1862 - 1929، سالهای زاده شدن و مردن شان را به همديگر ميدادند و مثلاً فانون، شصت و سه سال پيشتر از روزی که به جهان آمده بود، زاده ميشد؛ شايد پژوهشگری، از سر کنجکاوی هم اگر شده، دستکم يک بار گمان ميبرد که فانون بر کاتب سايه افگنده است. اينک که تاريخ چنان نکرده، ميتوان گفت هر گونه همانندی در سرشت و سرنوشت اين دو تن نميتواند چيزی برتر از تصادف باشد... در روزگار آشفته و آشـوبزده^ء کنونی که هـزار بار تيره تر از "روزگار دوزخی آقای اياز" است، و کژنويسان سانسور پرست در روشنی روز بر روی تاريخ شمشير کشيده اند، آيا نياز فيض محمدوار نوشتن نيز هزار بار بيشتر از پيش نگرديده است؟ ...

همه مورخان کشورما، سيد قاسم ريشتيا، ميرغلام محمد غبار، محمد صديق فرهنگ، احمدعلی کهزاد و ديگران در وقت نبشتن تاريخ و آگاهی از رويداد های مهم در قرن بيستم به آثار او مراجعه و استفاده کرده اند...او از دو حبيب الله:امير حبيب الله سراج الملته والدين و امير حبيب الله کلکانی اذيت و آزار بسیار ديد، مگر از نوشتن حقايق طوری که شايسته و بايسته بود، هرگز منصرف نگشت و با عبارت اديبانه و پر از صنايع لفظی، مطالب را بيان و ثبت کرد. و طوری که وجدان و عقل يک انسان سليم الفکر ايجاب مينمايد، تاريخ نوشت و اينک هر پژوهشگر و محقق در هنگام تحقيقات علمی بدو رجوع مينمايد. گويا او هم بيهقی بود که گفت: اگرچه پرورده دست خاندان غزنويم، مگر تاريخ راندن ايجات ميکند و گريزی ندارم که حقايق را بنويسم.

شریف سعیدی

يکی ديگر از شاخصه های کار کاتب خصم ستيزی او از جبهه درون دشمن است. او می دانست که امير آتش دهن و آهن پيکر کاخ نشين، دشمن او و مردمش هست اما او نه در جبهه مخالف که در جبهه درون دربارش راه يافت و با مهارت بی نظيرش چهره سياه و تباه روزگار و اميرآدمکشش را مکتوب کرد. او به ما فهاند که راه شکست دشمن تنها از جبهه مستقيم و مقابل نيست بلکه راه شکست دشمن از درون چهار ديواری کاخش هم پيدا می شود...پيام ديگر کاتب به اهل قلم و بخصوص روشنفکران آسمان نشين اين است که خدمت کردن به فرهنگ و جامعه تنها از راه شيری آسمان نقد نمی گذرد بلکه راه های فراوان در درون جامعه ما وجود دارد و بخصوص در پرتو تعامل هوشيارانه با خصم هم می توان گره ازمشکلی واکرد...

 بيش از هفت دهه، از روز مرگ تاريخ نگار نستوه، کاتب فيض محمد هزاره ميگذرد. باآنکه در طی گذشت اين زمان طولانی، بسی کتاب های در گسترهء تاريخ افغانستان انتشار يافته است، اما به گواهی شواهد و اسناد در دست داشته، ماحصل زحمات قلمی کاتب بزرگوار به ويژه اثر قابل دسترس برای مردمان بيشتر، يعنی سراج التواريخ شکوه و آوازه يی دارد که آنرا در صدر تاريخ های طرف رجوع به دوره طرف نظر می نشاند. می پندارم که چند ويژه گی در کارکرد قلمی کاتب، مانند کارکرد های هر نويسنده و متفکر و انسان متبارز ديگری، برازنده گی دارد. کارکرد قلم مؤرخی که در زير سايه استبداد می نوشت، آن هم چنان استبدادی که شخص امير خودکامه خط به خط اثر او را ملاحظه می کرد؛ و در کار زحمت و نوشت، هنرمندانه، درنده خويی ها و بی دادگری ها را...

هدف از تا لیف فیضی از فیوضات از سوی ملا فیض محمد کاتب توجه به مسایل بسیار مهم کشورداری واخلاق وعادات ودانایی و سیاست و کفایت زمامدارای مملکت می باشد و هم بدینگونه ضعف سیاست و پیمان شکنی و کار های نا صواب ان. واوازاین طریق یعنی با توجه به کردار و دانایی و ضعف سیاست زما مداران کشور علل عروج وسقوط نظامهای مسلط فیو دالی بر این سر زمین را به وضاحت بیان داشته است.این کار ملا فیض محمد کاتب. درست با کار ولتر تحت عنوان( نظری به طبایع و اخلاق و اداب و رو حیات اقوام ووقایع عمده تاریخ از عهد شارلمانی تا زمان لویی سیزدهم) قابل مقایسه می باشد.

در این اثر ملا فیض محمد کاتب به همان امری به تاریخنگاری دست یافته است که ابن خلدون آنرا اجتهاد علمی نا میده و به معنای باطنی تاریخ که عبارت از تحلیل عقلی و نظری در باره منشا ها و علتها باشد مر بوط دانسته است...

ارزش اسناد ارشیفی فیض محمد کاتب، در تد وین تاریخ نوین افغانستان.  مقاله دیگری از جلال الدین صدیقی را نیز در ادمه مطلب بخوانید

  شاید اغلب خوانندگان،کتاب سراج التواریخ را که در دو جلد محتوای وقایع افغانستان،از اعلیحضرت احمد شاه تا اواخرامیرعبد الرحمن خان،به امیر حبیب الله خان از طرف ملا فیض محمد مرحوم هزاره،در کابل به سال سیزده سی هجری ق نوشته شده،دیده و خوانده اند... ولی مولف سراج التواریخ قبل از تحریر این کتاب، هشت سال پیشتر به همان اسلوب و رویه کلاسیکی تاریخ نویسی که دارد،کتابی را بنام (تحفةالحبیب) نوشته بود که اینک جلد دوم آن به خط خودش نزد نگارنده موجود است... که برای مدققین تاریخ نهایت غنیمت وسخت پسندیده است.

نژادنامه افغان

کاتب مردی بود آزادیخواه و آگاه به مسایل سیاسی و آگاه از اوضاع جهان . او بود که در لوی جرگه پغمان  از آزادی عقیده و مذهب دفاع کرده و خواستار به رسمیت شناختن مذهب تشیع گردید.و استدلال می کند که اگر تشیع رسمیت یابد به نفع کشور و به مثابه ختم اختلافات و نزاعهای بی حاصل مذهبی است.و حتی شخص امان الله  نظر ملاّ را تأید می کند ، اما عده ای از متعصبین، سخت به مخالفت بر می خیزد و جربحث بالا می گیرد، تا کار به جای می کشد که امان الله خان مجبور می شود که ملاّ فیض را موقتاً در پغمان زندانی کند و شبانه او را به غزنی می فرستد تا تشنج فرو  بنشیند.

وبسایت هرات

کــاتب فاضل ، ادیب ، شخصیت روشنفکر و از جمله مشروطه خواهان اول بود که مدتی را در زندان ( شیرپور ) کابل به جرم روشنفکری و روشن نگری گذشتانده بود ، اما به اثر شناختی که حبیب الله خـان از زمان شهزادگی باوی داشت از حبس رها گردید .

کــاتب یکی از فرزندان قشر عامه و زحمتکش افغانستان و از فقیر ترین مردم ا ین سرزمین بود که به دربار راه یافت و علت آنهم لیاقت ، فهم ، دانـــــــای و ا خلاق و ا ز همه مهمتر وقوف به رموز نویسندگی و نگارندگی و تجربــــــــه علمی اش بود که کمتر کسی د ر آن وقت دارای چنین خلا قیت بود .

پژوهش  کاتب در زمینه تاریخ افغانستان، یکی از موثق ترین و معتبر ترین، تصویر از حوادث و رخدادهای بی رحم این سرزمین است که کسی به دقت و صداقت او به آن نپرداخته است . ویژه گیهای که کاتب را ازسایر حوادت نگاران افغانستان، متفاوت و ممتاز می نماید، نخست تسلط کاتب بر علوم متداول روز است و  فراتر از ان ، دست رسی کاتب به اسناد محرمانه دولتی است که حاکمیت در اختیار او قرار داده بود. جلد سوم سراج التواریخ که عمدتا به زمام داری امیرعبدالرحمن و کشتار بخشی و سیعی از مردم افغانستان به دستور ان امیر، می پردازد،  یکی از خونین ترین و سیاه ترین ادورا تاریخ استبداد را به تصویر می کشد. دقت در این برهه از تاریخ افغانستان که مصیبت های سنگین با امکانات دین و دولت بر مردم این سرزمین تحمیل گردید، به بیساری از سوالات امروز پاسخ میدهد. کاتب توانسته است که حوادث این برهه ء از تاریخ افغانستان را، از بستر حاکمیت،  و با ظرافت سنجی های بی بدیل به نگارش در آورد. از همین رو است که  این اثر یکی  مهم ترین سند تاریخی  ومعتبر ترین منبع  برای  پژوهشگران تاریخ  افغانستان  است.

  پو هاند میر حسین شاه

نکته قابل تو جه در باره سراج التواریخ این است که مولف هم در مقدمه و هم مو ارد مختلف و در خو رتو ضیح به توضیح پر داخته و موارد اختلاف را به مو لف اصلی حو اله داده است. درست نظیر انچه که امروز در زیر نویسی معمول است. و درصفحه سو م جلد اول سراج التواریخ بیان مو لف را در تو ضیح مأ خذ به این عبا رات می یا بیم ( نخست جهت رفع اشتباه ابنای زمان کتب تاریخی که در کار بو دند و به سو ی بیان وا قعات افغانستان راه می پیمودند.

  از پوهنتون دهلی هندو ستان: پروفیسور میر حسین عابدی   

یکی از شخصیتهای برحسته افغانستان که صدو سی سال پیش چشم به جهان گشود ملا فیض محمد کاتب می باشند. اگر چه اثار بی شمار چاپی و خطی وی مورد استفاده دانشمندان است، اما شاهکار ایشان سراج التواریخ شمرده خواهد شد. که در سال 1331 هجری قمری در مطبعه دو لتی دار السلطنت کابل چاپ و انتشار یافته است. کاتب علا وه بر عربی و دری و پشتو به هند رسید. در زبانهای انگلیسی و اردو هم دسترسی پیدا کرد و در نتیجه بصیرت وی دامنه دار گردید. تألیف وی حاوی مطالبی است که از احاطه دیگران خارج است تأ لیف نام برده اثر دقیق و عمیق مو لف می باشد و باید در ردیف اثار بزرگ تاریخی جا یابد.

 خالق بقایی پامیر زاد

در آسمان تاريخ معاصر کشور ما ، نام ملا فيض محمد هزاره در جملهً نوابغ نامی چون ستارهً تابناکی ميدرخشد. اجازه بدهيد بصورت خيلی گذرا به معرفی اين شخصيت استثنايی بپردازم تا دين او را بحيث امانت داران تاريخ و فرهنگ کشور ولو در مقياس خيلی کوچک ادا کرده باشيم. زيرا او حق مادر وطن را با نوشته های شجاعانه و روشنگرانه اش طی دوره های فتور و اختناق سرزمين ما به نيکويی ادا کرده است.

«کاتب» داسې يو علمی شخصيت دی چی نشو کولای دی دافغانستان په ايکي يوه قوم يا يوه سيمه او منطقه پورې مربوط وګنو، بلکه دی په ټولو افغانانو پورې او په ګرد افغانستان پورې اړه لری.

پوهاند رسول رهین

واقعيت اينست که در طول تاريخ نگاری افغانستان اولين کسيکه دست به نوشتن تاريخ واقعی افغانستان زده جناب مرحوم و مغفور فيض محمد کاتب هزاره بود. اين مورخ شهير افغانستان هرچند توظيف به نوشتن تاريخ سفارشی افغانستان شده بود ولی در لای جملات و عبارات توصيفی توانست مسئوليت تاريخ نگاری خود را ايفا کرده حوادث و رويداد های واقعی جامعه را نيز در لای کلمات بياورد. تاريخ اين مورخ شهير بيشتر در اطراف زندگی مردم ، واقعه ها و پيش آمد های نا بهنگام دربار بشيوهً ماهرانه تاريخ نگاری دور می زند. هرچند اين مورخ از گزند دربار بکلی ايمن نماند ولی وظيفه خود را در نگارش وقايع دوره های تاريخی افغانستان مجدانه انجام داد.

سيمينار علمي و پژوهشي پيرامون شخصيت و آثار مورخ شهير کشور فيض محمد کاتب به ابتکار وزارت اطلاعات، فرهنگ و توريزم امروز در مرکز بين المللي مطبوعات داير گرديد.
به گزارش باختر, در آغاز اين سيمينار داکتر سيد مخدوم رهين وزير اطلاعات، فرهنگ و توريزم پيام حامدکرزي رئيس جمهور را قرائت نمود.

 انجمن فرهنگ  و هنر افغانستان  مقيم لندن به تاريخ ٢٤ اگست سال جاری برای اولين بار در خارج از افغانستان محفل با شکوهی را در تالار مرکز اسماعيله به مناسبت هفتادو پنجمين سالروز وفات  فيض محمد کاتب مورخ نستوه و برجستهء كشور برگذار نمود.

 محمد ابراهيم ارغوان          

  جای نهایت خوشی ومسرت است که برای نخستین باز هزاران فرسنگ دور از وطن مألوف و دلبند ما افغانستان هفتاد و پنجمین یادوارة شهادت میرزا فیض  محمدهزاره متخلص به کاتب مورخ نامدار و شخصیت برجستة ملی افغانستان در قرن بیستم را در غربت کده بریتانیا به همت فرزندان برومند و صاحب اندیشه هموطنان شریف افغان مان برگزارنماییم.